An định mua xe hơi, rồi cái đầu bắt đầu tự thuyết phục

An đang tính mua xe hơi.

Chưa cần bàn hãng nào, mẫu nào, máy bao nhiêu, option gì. Chỉ riêng chuyện từ "đang tính" tới "xuống tiền" đã đủ để cái đầu tự mở một cuộc họp nội bộ rồi. Một bên nói xe tiện, đi đâu cũng chủ động, nắng mưa đỡ cực. Bên kia ngồi cầm máy tính hỏi: rồi tiền đâu, nuôi nó bao nhiêu, bán lại mất bao nhiêu?

Cái thú vị là cả hai bên đều có lý. Và cũng vì đều có lý nên bộ não rất dễ lựa đúng phần nó muốn nghe.

Mua xe hơi đâu chỉ là mua một cục sắt biết chạy

Nếu xe chỉ là phương tiện đi từ A tới B thì chuyện mua xe chắc đơn giản hơn nhiều. Nhưng con người đâu có sống gọn dữ vậy. Một chiếc xe còn dính tới cảm giác tự chủ, riêng tư, tiện nghi, an toàn, hình ảnh bản thân, đôi khi cả cảm giác "tới lúc rồi".

Nói cách khác, lúc đứng trước một món tài sản lớn, An không chỉ định giá cái xe. An còn định giá luôn cảm giác mà cái xe hứa sẽ mang lại.

Đây là lúc present bias bắt đầu chen vô. Niềm vui được lấy xe, tự lái đi đâu đó, khỏi chờ, khỏi phụ thuộc thời tiết nằm ngay trước mắt. Còn bảo hiểm, bảo dưỡng, chỗ đậu, hao mòn, mất giá và mớ chi phí lặt vặt nằm rải rác ở tương lai. Cái gì ở trước mặt thường nói lớn tiếng hơn.

Cảm giác có xe mới rồi cũng thành bình thường

Có một chuyện An thấy đáng để tự nhắc mình: hedonic adaptation. Món đồ mới lúc đầu làm mình phấn khích dữ lắm. Sau một thời gian, cái mới trở thành cái bình thường.

Ngày đầu có xe chắc mở cửa cũng thấy vui. Một thời gian sau mở cửa chỉ là mở cửa. Ghế da, màn hình, camera, mấy món tiện nghi ban đầu thấy đã, rồi cũng từ từ biến thành tiêu chuẩn mặc định. Bộ não con người đúng kiểu được voi đòi thêm... option 😂

Điều này không có nghĩa mua xe là sai. Nó chỉ có nghĩa niềm vui ban đầu không nên được tính như thể nó sẽ giữ nguyên suốt nhiều năm. Cái còn lại sau khi hết mới mẻ mới là phần đáng cân.

Xe cũng là một món đồ mang tính xã hội

Con người rất khó tách quyết định tiêu dùng khỏi người khác. Thấy bạn bè đổi xe, đồng nghiệp lên đời, ngoài đường chạy đầy xe mới, tự nhiên cái chuẩn "bình thường" trong đầu cũng nhích lên.

Không cần ai khoe khoang gì hết. Chỉ cần tiếp xúc đủ nhiều là não đã tự cập nhật tiêu chuẩn. Hôm qua thấy chiếc xe hiện tại quá đủ. Hôm nay lướt một vòng, coi review vài bữa, tự nhiên thấy thiếu cái này thiếu cái kia. Cái thuật toán còn chưa kịp bán xe thì cái đầu đã tự làm sale cho nó rồi 😂

Ở đây còn có chuyện bản sắc. Có người thích xe vì máy móc. Có người thích vì tiện. Có người thích cảm giác trưởng thành, thành đạt, tự do. Mấy thứ đó đều là giá trị thật về mặt tâm lý, nhưng nếu không gọi đúng tên thì rất dễ đem một nhu cầu cảm xúc đi mặc áo "quyết định tài chính hợp lý".

Cái bẫy dễ chịu nhất: chia nhỏ số tiền

Đây là chỗ An quạu nhất với chuyện trả góp. Khi một khoản tiền lớn được bẻ thành từng khoản nhỏ, pain of paying giảm xuống thấy rõ. Một cục tiền nhìn đau. Một khoản mỗi tháng nhìn hiền hơn nhiều.

Rồi mental accounting tiếp tục phụ hoạ. Não dễ nghĩ kiểu: "mỗi tháng nhiêu đây vẫn chịu được" thay vì hỏi câu lớn hơn: "tổng cộng An sẽ bỏ ra bao nhiêu tiền để sở hữu và nuôi món này?"

Cái cách trình bày theo tháng cực kỳ lợi hại. Nó kéo sự chú ý khỏi tổng giá trị giao dịch, rồi đẩy An qua câu hỏi về dòng tiền. Hai câu hỏi đó không giống nhau.

Có đủ tiền trả mỗi tháng không đồng nghĩa món đó đáng để mua.

Quan điểm của An về trả góp: nghe hơi mắc cười

An nhìn chuyện này khá đơn giản. Xe hơi phổ thông dùng để đi lại thường là tài sản giảm giá theo thời gian. Mua xong chạy ra khỏi cái cảm giác "xe mới" là nó bắt đầu bước vô một vòng đời hao mòn, cũ đi và thường bán lại thấp hơn giá mua.

Nếu lại vay ngân hàng để mua, An còn trả thêm lãi cho quyền được sở hữu sớm một món tài sản đang đi xuống về giá trị. Nghĩ kiểu đó thấy hơi mắc cười thiệt.

Tức là một bên là khấu hao của chiếc xe, một bên là chi phí vốn. Hai thằng bắt tay nhau rút tiền đều đều. Cái xe thì già đi, còn tiền lãi thì không thấy già giùm 😅

An không thích cảm giác đó. Nếu chưa đủ khả năng mua trong mức tiền An thấy thoải mái, phản xạ đầu tiên của An là hạ ngân sách, đổi lựa chọn hoặc chờ thêm. Không phải vì nợ lúc nào cũng xấu, mà vì An không khoái trả tiền cho ngân hàng chỉ để kéo một món tiêu dùng từ tương lai về hiện tại.

Nhưng nói trả góp lúc nào cũng ngu thì cũng trớt quớt

Có những trường hợp vay vẫn hợp lý. Ví dụ khoản vay có chi phí thực sự thấp, việc giữ tiền mặt có giá trị lớn, hoặc chiếc xe trực tiếp phục vụ công việc và tạo ra dòng tiền. Lúc đó phải tính bài toán khác.

Chìa khoá nằm ở opportunity cost. Nếu bỏ một cục tiền mặt ra mua xe làm An mất một cơ hội tốt hơn, hoặc làm quỹ dự phòng mỏng tới mức ngủ không ngon, thì vay một phần chưa chắc là lựa chọn tào lao.

Cũng cần coi kỹ mấy chương trình mang tiếng lãi thấp hay 0%. Tiền không tự nhiên biến mất khỏi hệ thống. Có thể chi phí nằm ở phí, giá bán, bảo hiểm kèm theo, điều kiện thanh toán hoặc mất ưu đãi khác. Không có số cụ thể thì An không kết luận, nhưng nhìn mỗi chữ "0%" rồi vui là hơi ngây thơ.

Một câu hỏi khó hơn: An mua chiếc xe hay mua cảm giác?

An thấy đây mới là câu đáng hỏi.

• Nếu không ai biết An đang đi xe gì, An còn muốn chiếc đó không?

• Nếu cảm giác mới mẻ chỉ kéo dài một thời gian, phần tiện ích còn lại có đáng số tiền bỏ ra không?

• Nếu phải trả toàn bộ chi phí sở hữu bằng tiền mặt nhìn thấy rõ một cục, An còn thấy nó hợp lý không?

• Nếu không được dùng từ "mỗi tháng", mà phải nhìn tổng số tiền phải bỏ ra, quyết định có đổi không?

• Nếu chiếc xe này không làm An trông thành công hơn trong mắt ai hết, An còn thích nó ở mức nào?

Mấy câu này nghe hơi phá mood showroom, nhưng rất có ích. Sale nói chuyện cảm xúc, ngân hàng nói chuyện khoản tháng, còn người mua phải tự gom hết lại thành một quyết định.

An vẫn có thể mua, nhưng muốn mua trong trạng thái tỉnh

Viết một hồi nghe giống như An đang tự cản An mua xe. Không phải.

Xe hơi có giá trị thật. Nó đổi cách di chuyển, đổi mức tiện nghi và có thể tiết kiệm rất nhiều công sức trong đời sống. Nếu những thứ đó đáng tiền với An thì mua là mua. Tiền sinh ra cũng để đổi lấy chất lượng sống, chứ ôm tiền rồi ngồi ngắm số dư hoài cũng đâu có huy chương.

Nhưng An muốn phân biệt rõ ba thứ: cái gì là nhu cầu, cái gì là ham thích, cái gì là bộ não đang tự viết lý do sau khi đã thích sẵn.

Còn trả góp, quan điểm hiện tại của An vẫn vậy. Với một tài sản tiêu dùng thường giảm giá, việc trả thêm lãi để sở hữu nó sớm hơn không làm An thấy hấp dẫn. Chỉ khi bài toán dòng tiền và chi phí vốn thật sự có lợi, An mới coi vay là công cụ tài chính chứ không phải cái cầu để leo lên một mức tiêu dùng cao hơn khả năng.

Mua xe vì nó làm đời sống tốt hơn thì được. Mua vì khoản trả hàng tháng nhìn nhỏ quá nên tưởng mình giàu hơn thì coi chừng.

Giờ thì An vẫn đang tính. Ít nhất sau khi ngồi mổ xẻ cái đầu của chính mình một vòng, nếu có mua thì An biết An đang mua cái gì.